Świąd odbytu
dr hab.n.med.Małgorzata Kołodziejczak, dr.n.med.Paweł Grochowicz

Świąd odbytu upośledza komfort życia pacjenta. Nasilony świąd odbytu uniemożliwia aktywność zawodową i wpływa w istotny sposób na codzienne życie chorego. Pieczenie i świąd najczęściej ulegają nasileniu w nocy. Znalezienie przyczyn i leczenie tej choroby jest trudne. Pacjenci cierpiący na świąd odbytu są leczeni przez lekarzy różnych specjalności, dermatologów, chirurgów i alergologów. Zdarza się, że wyleczenie pacjenta z tej przykrej dolegliwości zajmuje kilka lat.

Przyczyny

Ustalenie przyczyny świądu jest bardzo ważne i warunkuje wyleczenie pacjenta.

Najczęściej rozpoznaje się świąd idiopatyczny, czyli taki, którego przyczyna jest nieznana. Świąd idiopatyczny rozpoznawany jest w ponad 50% przypadków pacjentów ze świądem odbytu. U pacjentów ze świądem idiopatycznym badanie proktologiczne wypada prawidłowo.

W pozostałych przypadkach świąd jest wtórnym objawem innych chorób.

Do przyczyn świądu wtórnego zalicza się:
  • alergię (uczulenie). Najczęściej jest to uczulenie na substancje bezpośrednio stykające się ze skórą (tzw. alergia kontaktowa). Takimi substancjami uczulającymi może być proszek do prania, mydło, krem. Alergenami mogą być również pokarmy i leki (np. antybiotyki);
  • nienowotworowe choroby proktologiczne (choroba hemoroidalna, szczelina, przetoka, wypadanie odbytnicy, niewydolność mięśni zwieraczy); Wysięk i wydzielina zapalna wydostająca się w tych chorobach z kanału odbytu, drażni skórę powodując pieczenie i świąd;
  • nowotwory są rzadką przyczyną świądu odbytu;
  • choroby zapalne jelita grubego np. wrzodziejące zapalenie jelita grubego;
  • choroby pasożytnicze (owsica, rzadziej świerzb).
Wielu pacjentów uważa, że główną przyczyną świądu są owsiki i proszą w trakcie wizyty o recepty na leki przeciwpasożytnicze. Owsiki są jedną z przyczyn świądu, częstą u dzieci. U dorosłych występują rzadziej;
  • choroby dermatologiczne np. łuszczyca, liszaj;
  • choroby zakaźne (bakteryjne, grzybicze, wirusowe);
  • przyczyny psychogenne.
Świąd może być wywołany lub nasilać się pod wpływem sytuacji konfliktowych w życiu osobistym lub zawodowym, a także być objawem nerwicy i choroby psychicznej;
  • choroby ogólnoustrojowe (np. choroby wątroby, cukrzyca);
  • niedostateczna lub nadmierna higiena;
  • inne przyczyny.
Rozpoznanie

Rozpoznanie przyczyny świądu może być trudne.

Diagnostyka świądu składa się z wywiadu, badania ogólnego i proktologicznego pacjenta i badań dodatkowych.

Wywiad

Przeprowadzenie dokładnej rozmowy z pacjentem ma w tej chorobie szczególne znaczenie. Zachęcamy pacjentów ze świądem odbytu do przygotowania się do rozmowy z lekarzem i zastanowienia się nad odpowiedziami na następujące pytania:
  • kiedy zaczęły się dolegliwości i czy nie występuje wyraźny związek między wystąpieniem świądu, a określonym czynnikiem (proszkiem do prania, lekami),
  • w jakich sytuacjach i porach dolegliwości ulegają nasileniu,
  • czy pacjent choruje na choroby przewlekłe mogące mieć związek ze świądem (cukrzyca, mocznica, alergie, choroby skórne),
  • nawyki higieniczne,
  • aktualnie przyjmowane leki,
  • zwyczaje żywieniowe.
Badanie pacjenta

Badanie ogólne pacjenta, podczas którego lekarz zwraca szczególną uwagę na zmiany skórne.

Badanie proktologiczne pacjenta, na które składa się oglądanie skóry wokół odbytu (skóra często jest zaczerwieniona, z licznymi zadrapaniami) oraz badanie palcem przez odbyt i rektoskopia, w celu wykluczenia chorób proktologicznych mogących spowodować świąd.

Badania dodatkowe

O przeprowadzeniu badań dodatkowych decyduje lekarz po rozmowie i badaniu pacjenta.

Do tych badań należą:
  • badania diagnostyczne jelita grubego (rektoskopia, kolonoskopia, wlew doodbytniczy),
  • badanie kału na pasożyty, które powinno być wykonane co najmniej trzykrotnie,
  • testy alergiczne,
  • badania biochemiczne krwi (oznaczenie poziomu cukru, mocznika, bilirubiny),
  • badania bakteriologiczne,
  • badania na obecność grzybów.
Leczenie

Leczenie świądu może być przyczynowe i objawowe. Leczenie przyczynowe świądu opiera się na wyeliminowaniu jego przyczyny. Leczenie przyczynowe może być zachowawcze lub operacyjne.

Leczenie zachowawcze

Leczenie zachowawcze to:
  • wyeliminowanie alergenu przy świądzie alergicznym,
  • leki przeciwpasożytnicze, jeśli przyczyną świądu są pasożyty,
  • leki przeciwgrzybicze przy zakażeniu grzybami,
  • maści z antybiotykami przy infekcji bakteryjnej,
  • leczenie cukrzycy lub też innej choroby ogólnej mogącej być przyczyną świądu.
Leczenie operacyjne

Jeśli przyczyną świądu są choroby proktologiczne, których leczenie jest chirurgiczne (wypadanie odbytnicy, polip), to wykonuje się odpowiednie operacje.

Leczenie objawowe

Leczenie objawowe może być zachowawcze lub operacyjne.

Leczenie objawowe zachowawcze

Zalecenia higieniczne
  • wzorowa, ale nie nadmierna higiena osobista;
    Lekarz zaleca pacjentowi podmywanie się dwa razy dziennie ciepłą wodą z mydłem o odczynie kwaśnym (np. mydlnica lekarska) lub o pH 5,5.
    Większość pacjentów myje się nadmiernie często, gdyż kąpiel w ciepłej wodzie przynosi choremu chwilową ulgę. Zbyt częste mycie może doprowadzić do uszkodzeń mechanicznych skóry, a także do zmian odczynu skóry z kwaśnego na alkaliczny. Skóra ma odczyn kwaśny i w tym środowisku znajdują się na skórze bakterie niechorobotwórcze. Przy nadmiernym myciu skóra ulega wyjałowieniu i może dojść do jej nadkażenia bakteriami, które żyją w środowisku alkalicznym.

  • wyeliminowanie kosmetyków, które mogą uczulać pacjenta;
    Do takich kosmetyków mogą należeć płyny, żele do kąpieli, kremy, dezodoranty intymne, itp.
    Jeżeli pacjent zauważy związek świądu z używaniem jakiegoś kosmetyku, mydła, proszku do prania, może wyeliminować go sam, jeszcze przed wizytą u lekarza.
    Dobrze jest, jeżeli pacjent założy dzienniczek, w którym wpisuje swoje codzienne dolegliwości (stopień nasilenia świądu, porę występowania) i jednocześnie pokarmy, które spożył, oraz kosmetyki, mydła, proszki, szampony, jakich użył w danym dniu. Często pacjent, a nie lekarz, może znaleźć przyczynę świądu bez wykonywania dodatkowych badań.
    Ponieważ proszki do prania mogą działać uczulająco, zaleca się pacjentowi pranie bielizny osobistej w mydle, a nie w proszku, oraz bardzo dokładne jej płukanie;

  • stosowanie zamiast szorstkiego, miękkiego papieru toaletowego lub chusteczek higienicznych (do osuszania, a nie wycierania odbytu po podmyciu);
  • w przypadku świądu występującego w nocy zachęca się pacjenta do spania w bawełnianych rękawiczkach;
Dieta

Niezależnie od przyczyny wywołującej świąd, dieta spełnia ważną rolę w jego leczeniu.

Świąd mogą nasilać następujące pokarmy: alkohol, mocna kawa i herbata, ostre przyprawy, owoce cytrusowe, słodycze (czekolada), coca-cola, pomidory.

W pożywieniu mogą się też znajdować alergeny, dlatego pacjent powinien obserwować, czy po spożyciu określonych pokarmów występuje nasilenie dolegliwości.

Pacjentowi zaleca się dietę łagodną, lekkostrawną, bez ostrych przypraw i alkoholu.

Leki

Leki działające miejscowo:
  • maści zakwaszające skórę, mające w swoim składzie kwas borny,
  • maści sterydowe stosuje się przez krótki czas. Leczenie sterydami powinno być ograniczone do leczenia ostrego świądu i nie przekraczać 3-4 tygodni.
Leki działające ogólnie:
  • łagodne leki uspokajające (w świądzie idiopatycznym i psychogennym),
  • doustne leki przeciwalergiczne.
Leczenie objawowe operacyjne

Operacyjne sposoby leczenia objawowego świądu (np. przeszczepy skórne, przecięcie zakończeń nerwów czuciowych w skórze w okolicy odbytu) są dyskusyjne i bardzo rzadko stosowane.

Powikłania
  • związane z chorobą:
    • wtórne infekcje okolicy odbytu,
    • nerwica,
  • związane z leczeniem:
    • uczulenia na leki.
Świąd odbytu jest dolegliwością, którą w zależności od przyczyny wywołującej, mogą leczyć chirurdzy proktolodzy, dermatolodzy, alergolodzy.

Świąd nie powinien być lekceważony przez pacjentów i przez lekarzy, gdyż oprócz przyczyn błahych, świąd może być spowodowany przez poważne choroby, w tym również nowotwory.

Czy wiesz, że…

Świąd odbytu dotyczy od 1 do 5% populacji i dolegliwość ta dotyczy częściej mężczyzn niż kobiet (2:1).

Jedną z opisywanych metod leczenia uporczywego świądu odbytu jest psychoterapia i hipnoza! Inną, rzadko stosowaną metodą jest wstrzykiwanie śród- i podskórnie roztworu błękitu metylenowego.

Metody te nie są stosowane w Polsce.

Źródło artykułu:Kołodziejczak M ,Grochowicz P Świąd odbytu z
Paweł Grochowicz, Małgorzata Kołodziejczak, Andrzej Ziembikiewicz: "Choroby odbytu, odbytnicy i jelita grubego. Poradnik dla lekarzy i pacjentów". Wyd. II. Borgis, Warszawa 2010.str:63-71
Nasi Partnerzy

ABK Medica Proktis-M Proctolact-M ABK Grupa Nowa Medycyna Borgis
2017 ABK Grupa. Projekt i wykonanie www.abkgrupa.pl. Wszelkie prawa zastrzeżone.